Warunkowe umorzenie postępowania karnego – na czym polega i kto może z niego skorzystać?

Warunkowe umorzenie postępowania karnego to jedna z najkorzystniejszych instytucji prawa karnego dla osoby oskarżonej. Pozwala ona na uniknięcie wyroku skazującego, a co za tym idzie – wpisu do rejestru karnego. Dzięki temu sprawca w świetle prawa pozostaje osobą niekaraną.

Aby sąd mógł jednak zastosować tę formę zakończenia sprawy, konieczne jest spełnienie szeregu ustawowych przesłanek. Poniżej wyjaśniamy, jakie warunki muszą zaistnieć, aby skorzystać z tej szansy.

Kiedy sąd stosuje warunkowe umorzenie postępowania karnego?

Podstawę prawną tej instytucji stanowi art. 66 Kodeksu karnego. Zastosowanie warunkowego umorzenia postępowania karnego jest możliwe tylko wtedy, gdy łącznie spełnione zostaną konkretne warunki materialne oraz formalne.

Niewielka wina oraz społeczna szkodliwość czynu

Jest to fundamentalna przesłanka. Czyn zarzucany sprawcy musi charakteryzować się ograniczonym stopniem zawinienia oraz nieznacznym stopniem społecznej szkodliwości (przykładem może być np. posiadanie narkotyków w niewielkiej ilości na własny użytek).

Co sąd bierze pod uwagę, oceniając stopień społecznej szkodliwości?

• Rodzaj i charakter naruszonego dobra.
• Rozmiary wyrządzonej lub grożącej szkody.
• Sposób i okoliczności popełnienia czynu.
• Wagę naruszonych przez sprawcę obowiązków.
• Postać zamiaru i motywację sprawcy.
• Rodzaj naruszonych reguł ostrożności i stopień ich naruszenia.

Brak wątpliwości co do okoliczności czynu

Ustalenia faktyczne w sprawie muszą być jednoznaczne i niebudzące zastrzeżeń sądu.

Warto podkreślić istotny niuans: warunkiem koniecznym nie jest przyznanie się sprawcy do winy. Oskarżony nie ma również obowiązku składania wyjaśnień. Okoliczności popełnienia czynu mogą zostać wykazane na podstawie innych środków dowodowych, takich jak zeznania świadków, nagrania czy opinie biegłych.

Niekaralność za przestępstwo umyślne

Sprawca nie może być wcześniej prawomocnie skazany za przestępstwo umyślne. Jest to warunek o charakterze bezwzględnym.

Uwaga: Jeżeli w poprzedniej sprawie wobec sprawcy zapadł wyrok skazujący, ale z odstąpieniem od wymierzenia kary, warunek niekaralności nadal uważa się za spełniony.

Pozytywna prognoza kryminologiczna

Sąd bada postawę sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste. Analizie podlegają:

• stosunek do popełnionego czynu i norm prawnych,
• cechy osobowości i stan zdrowia,
• sytuacja rodzinna i majątkowa,
• dotychczasowy sposób życia (zarówno przed czynem, jak i w trakcie procesu).

Całokształt tych okoliczności musi wskazywać na wysokie prawdopodobieństwo, że sprawca będzie przestrzegał porządku prawnego, a w szczególności – nie popełni ponownie przestępstwa.

Formalny warunek: zagrożenie karą

Oprócz przesłanek dotyczących sprawcy i czynu, ustawa przewiduje wymóg formalny. Warunkowe umorzenie postępowania karnego jest dopuszczalne wyłącznie w sprawach o przestępstwa, dla których ustawowe zagrożenie nie przekracza 5 lat pozbawienia wolności.

Może Cię zainteresować: Odroczenie wykonania kary pozbawienia wolności – co to jest i kiedy można je uzyskać?

Na czym polega okres próby?

Orzekając o umorzeniu, sąd wyznacza tzw. okres próby. Wynosi on od roku do 3 lat i biegnie od momentu uprawomocnienia się orzeczenia.

Okres próby to w praktyce czas „kontrolowanej wolności”. Pełni on funkcję wychowawczą i służy weryfikacji, czy postawiona wobec sprawcy pozytywna prognoza była trafna. W tym czasie sprawca może pozostawać pod nadzorem sądu lub kuratora.

Sąd, umarzając warunkowo postępowanie, może nałożyć na sprawcę określone obowiązki:

• Naprawienie szkody (w całości lub części) lub zadośćuczynienie za krzywdę (ewentualnie nawiązkę).
• Dozór kuratora lub osoby godnej zaufania, a także stowarzyszenia lub organizacji społecznej, której celem jest pomoc skazanym i zapobieganie demoralizacji.

Czy sprawa może wrócić na wokandę? Podjęcie postępowania

Należy pamiętać, że warunkowe umorzenie postępowania karnego nie kończy sprawy definitywnie w momencie wyroku. Jeśli sprawca w okresie próby naruszy porządek prawny, sąd może (a w pewnych przypadkach musi) podjąć postępowanie.

Zgodnie z art. 68 Kodeksu karnego:

1. Sąd musi podjąć postępowanie, jeżeli sprawca w okresie próby popełnił przestępstwo umyślne, za które został prawomocnie skazany.
2. Sąd może podjąć postępowanie, jeżeli sprawca:
   • rażąco narusza porządek prawny (np. popełni inne przestępstwo niż umyślne),
   • uchyla się od dozoru,
   • nie wykonuje nałożonych obowiązków, środków karnych lub ugody z pokrzywdzonym.
3. Podjęcie postępowania jest możliwe także wtedy, gdy sprawca rażąco naruszył porządek prawny po wydaniu orzeczenia, ale jeszcze przed jego uprawomocnieniem.

Ważne: Warunkowo umorzonego postępowania nie można podjąć później niż w ciągu 6 miesięcy od zakończenia okresu próby. W razie podjęcia postępowania, sprawa toczy się od nowa na zasadach ogólnych.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Ocena, czy w Twoim przypadku możliwe jest warunkowe umorzenie postępowania karnego, wymaga dokładnej analizy akt sprawy i przepisów. Jeśli zależy Ci na uniknięciu skazania i zachowaniu „czystej karty”, skontaktuj się z adwokatem ze Złotowa. Pomogę przygotować odpowiednią strategię procesową.